Treść główna

PISMA PATRONKI

Celem serii wykładów zatytułowanej „PISMA PATRONKI. Wprowadzenia do poszczególnych dzieł Edyty Stein” jest przybliżenie polskiemu słuchaczowi zasadniczej treści poszczególnych pism Edyty Stein w sposób systematyczny, klarowny i naukowy. Omówienia poszczególnych tomów w porządku chronologicznym bazują na najnowszej serii dzieł zebranych Edith Stein Gesamtausgabe (Herder, 2000-2020), która dzięki wysiłkom Wydawnictwa Karmelitów Bosych jest już częściowo dostępna w języku polskim. 

Każdy wykład przedstawia metodę oraz zasadniczą ścieżkę argumentacyjną danej pracy, podążając konsekwentnie za tekstem źródłowym, aby ułatwić słuchaczowi samodzielną lekturę nierzadko trudnych i specjalistycznych prac niemiecko-żydowskiej filozof ‒ w myśl przewodniego hasła serii: „tolle, lege!”, a więc Augustyńskiego wezwania: „bierz, czytaj!”. 

Rekonstrukcji treści dzieł towarzyszy prezentacja kontekstu historyczno-kulturowego powstania określonego tomu, losów tej publikacji, jej recepcji oraz znaczenia na tle całego dorobku. Taki tok wykładów służyć ma jasnemu, a zarazem wyczerpującemu wprowadzeniu zainteresowanych spuścizną Edyty Stein w arkana jej myśli.  

Serdecznie zapraszamy do słuchania oraz wspólnej lektury pism Patronki Europy!

Wykład 1: WSTĘP DO PISM EDYTY STEIN – dr Jadwiga Guerrero van der Meijden

Tematyka wystąpienia obejmuje: 1. chronologiczną listę pism Edyty Stein ze wskazaniem podstawowej tematyki prac; 2). historię publikacji prac za życia i po śmierci E. Stein z uwzględnieniem błędów w tytulaturze lub atrybucji pism w powojennych seriach; 3) analizę recepcji myśli E. Stein w Polsce i na świecie, w tym prób systematyzacji dorobku i myśli Patronki Europy w podziale na etapy lub ogniska tematyczne; 4. wskazanie najważniejszych zagadnień pisarskiej spuścizny E. Stein oraz aktualnego stanu badań nad jej myślą.

dr Jadwiga Guerrero van der Meijden – doktor filozofii, adiunkt badawczy w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka anglojęzycznej monografii o pojęciu osoby i jej godności w myśli Edyty Stein na tle tradycji chrześcijańskiej (De Gruyter, Boston-Berlin 2019) oraz artykułów o tematyce patrystycznej, mediewistycznej, personalistycznej i fenomenologicznej; tłumaczka książki A. MacIntyre’a o E. Stein; przygotowała program nauczania filozofii w szkole podstawowej. Aktualnie pracuje nad anglojęzyczną monografią poświęconą pojęciu godności człowieka w pismach Ojców i Doktorów Kościoła oraz współredaguje międzynarodową serię wprowadzeń do poszczególnych dzieł zebranych E. Stein.

Wykład 2: „O ZAGADNIENIU WCZUCIA” (Zum Problem der Einfühlung) – dr Jadwiga Guerrero van der Meijden

Problematyka wykładu dotyczy: 1. historii powstawania pracy i dziejów maszynopisów; 2. metody stosowanej w rozprawie; 3. analizy fenomenu wczucia jako kategorii sui generis, 4. paradygmatycznych przykładów wczucia, 5. istoty, faz i obiektów aktów wczuwania, 6. odróżnienia wczucia od zewnętrznego spostrzegania (äußere Wahrnehmung), współodczuwania (Mitfühlen), poczucia jedności (Einsfühlen) i wspominania (Erinnerung), 7. błędów poznawczych związanych z wczuciem. 8. Wykład wieńczy omówienie znaczenia doktoratu Stein dla jej późniejszych pism.

Wykład 3: „FILOZOFIA PSYCHOLOGII I HUMANISTYKI” – o. dr Piotr Janik SJ

Trzeci wykład z serii „Pisma Patronki” stanowi wprowadzenie do Filozofii psychologii i humanistyki, tzw. Przyczynków stanowiących dwie rozprawy: 1. Psychishce causalität (Przyczynowanie psychiczne), 2. Idividuum und Gemeinschaft (Jednostka i wspólnota).

Omawiam w kolejności poszczególne zagadnienia: Wprowadzenie do ESGA 6, E. Stein, „Filozofia psychologii i humanistyki” (Beitraege). 1) „W poszukiwaniu prawdy istnienia”, 2) Studium struktury osobowości ludzkiej, 3) Husserlowskie „Idee II” a Beitraege, 4) Dwie rozprawy z rozważaniem końcowym, które zdecydowało o tytule, tj. „Przyczynowość psychiczna” oraz „Jednostka i wspólnota”, 5) Dlaczego: „Filozofia psychologii i humanistyki” ? 6) Kluczowe idee: przeżycie (Erlebnis), żywe ciało (Leib), intencjonalność jako zamiar (Absicht), motywacja, afektywność i nastrój (Stimmung), zarażenie psychiczne, „fałszywy charakter”, świat wartości, koncepcja osoby ludzkiej i osobowość ponad-indywidualna, współ-czucie, „otwartość” 7) Między Husserlem a Schelerem, 8) Stein a Heidegger, 9) Koncepcja humanistyki – polemika z neokantyzmem badeńskim, 10) Stein, Merleau-Ponty i współczesna fenomenologia francuska, 11) Studium E. Stein a współczesny odbiorca.

o. dr Piotr Janik SJ – jezuita, adiunkt badawczy w Instytucie Filozofii Akademii Ignatianum w Krakowie, absolwent Politechniki Wrocławskiej (Computer Science), członek Polskiego Towarzystwa Fenomenologicznego (PTFen.org.pl) oraz „The Stein Circle”, The International Association for the Study of the Philosophy of Edith Stein (IASPES). Obszar badawczy: semiotyka triadyczna (stoicka, Peirce’owska), filozofia języka w tradycji kontynentalnej: fenomenologia, hermeneutyka, logika i dyskurs, filozofia humanistyki, ontologia hermeneutyczna, antropologia, informatyka (computer science), cybernetyka. Autor książek: (2011) Koncepcja przekonania w ujęciu semiotyczno-pragmatycznym oraz (2021) Hermeneutyka wypowiedzi [w druku], a także artykułów m.in.: 
* (2021) lngarden’s Legacy: Responsibility as legal and beyond* (2020) O sensowności uczuć. Dziedzictwo myśli Edyty Stein;  * (2019) Hermeneutyczno-fenomenologiczne ujęcie (wy)czucia duchowego; * (2019) „Usłyszeć Cierpienie”. Edyta Stein i Martin Heidegger wobec cierpienia; * (2018) Teoria wczucia Edyty Stein w świetle neurobiologii; * (2016) Humanistyka według K. Twardowskiego i E. Stein.

Wykład 4: „WPROWADZENIE DO FILOZOFII” – ks. prof. Jerzy Machnacz

Czwarty wykład z serii „Pisma Patronki” stanowi komentarz do „Wprowadzenia do filozofii”. EINFÜHRUNG IN DIE PHILOSOPHIE / WPROWADZENIE DO FILOZOFII/, Verlag Herder, Freiburg im Breisgau 2004, Edith Stein Gesamtausgabe, ESGA 8, B. Philosophische Schriften, Abteilung 1 Frühe Phänomenologie (bis 1925), s. 235. Wprowadzenie, opracowanie i uwagi Claudia Mariéle Wulf, s. IX-XLIV.

Wykład ks. prof. dra hab. Jerzego Machnacz adresowany jest do szerokiego kręgu
zainteresowanych życiem i twórczością Stein, przy czym specjaliści nie powinni być
zawiedzeni. Poruszony jest problematyka:

  • oczekiwania związanego z wprowadzeniem do filozofii i w tym kontekście specyfika
    wprowadzenia Stein: nie chodzi o prezentację działów filozofii, lecz o współfilozofowanie z
    czytelnikiem; filozofię „odkrywa się” nie przez opowiadanie o filozofii, lecz próby
    filozofowanie
  • koncepcji osoby, którą Stein zgłębiała od pracy doktorskiej O wczuciu, aż po życiowy
    testament przedstawiony w Wiedzy Krzyża,
  • udział Stein w tzw. sporze wewnętrzfenomenologicznym, prowadzonym przez Ed. Husserla
    zmierzającym do fenomenologii transcendentalnej /idealistycznej/ z kręgiem getyńsko-
    monachijskim, opowiadającym się za fenomenologią ontologiczną /realistyczną/

ks. prof. Jerzy Machnacz – polski filozof i ksiądz katolicki, były salezjanin, przedstawiciel tomizmu fenomenologicznego. W 1976 ukończył studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, tam w 1985 obronił pracę doktorską Problematyka ontycznej budowy człowieka w pismach Hedwig Conrad-Martius napisaną pod kierunkiem Mieczysława Majewskiego. W 1999 uzyskał na wrocławskim Papieskim Wydziale Teologicznym stopień doktora habilitowanego na podstawie pracy Człowiek religijny w pismach filozoficznych Jadwigi Conrad-Martius i Edyty Stein, w 2014 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego nauk teologicznych. W latach 2007-2017 był dyrektorem Studium Nauk Humanistycznych na Politechnice Wrocławskiej. Na PWT we Wrocławiu kierował od 2013 Katedrą Historii Filozofii, od 2015 był dyrektorem Instytutu Filozofii Chrześcijańskiej.

Wykład 5: „WOLNOŚĆ I ŁASKA” – mgr Marzena Rachwalska

Wykład „Wolność i Łaska” (niem. Freiheit und gnade” jest prezentacją dzieła Edyty Stein z czasu przed i po nawróceniu. Jego powstanie datuje się na lata 1920-1921. Możemy nazwać tę publikację perełką myśli Steinowskiej. Wystąpienie jest omówieniem poszczególnych rozdziałów oraz ogólną analizą dzieła. Zachęcam do wysłuchania. 

mgr Marzena Rachwalska – doktorantka Katedry Duchowości na Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu. Specjalizuje się w duchowości karmelitańskiej. 

6. „BUDOWA OSOBY LUDZKIEJ. ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA” – dr Jadwiga Guerrero van der Meiden 

Kolejny wykład z serii „Pisma Patronki” stanowi wprowadzenie do tomu „Budowa osoby ludzkiej. Wykład z antropologii filozoficznej”, a więc ostatnich publicznie wygłoszonych przez Edytę Stein wykładów przed wstąpieniem do Karmelu. Problematyka wystąpienia opisuje:

1. historyczne tło wykładów (odbywały się one jesienią 1932 r., gdy demokratyczne wybory wygrała partia NSDAP, Edyta Stein zaś otwarcie krytykuje w nich podstawowe tezy antropologiczne narodowego socjalizmu) i pierwszych wydań;

2. przynależność wykładów do dyscypliny antropologii filozoficznej oraz ich empiryczno-filozoficzną metodę;

3. teorie wychowawczą E. Stein;

4. rozumienie człowieka jako mikrokosmosu, a więc bytu materialnego, roślinnego, zwierzęcego i osobowego;

5. komentarz Edyty Stein do teorii ewolucji antycypujący współczesne stanowisko Kościoła katolickiego;

6. dystynkcję personalistyczną w ujęciu autorki akcentującą zdolność człowieka do formowania samego siebie i rozpoznawania wartości.

dr Jadwiga Guerrero van der Meijden – doktor filozofii, adiunkt badawczy w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka anglojęzycznej monografii o pojęciu osoby i jej godności w myśli Edyty Stein na tle tradycji chrześcijańskiej (De Gruyter, Boston-Berlin 2019) oraz artykułów o tematyce patrystycznej, mediewistycznej, personalistycznej i fenomenologicznej; tłumaczka książki A. MacIntyre’a o E. Stein; przygotowała program nauczania filozofii w szkole podstawowej. Aktualnie pracuje nad anglojęzyczną monografią poświęconą pojęciu godności człowieka w pismach Ojców i Doktorów Kościoła oraz współredaguje międzynarodową serię wprowadzeń do poszczególnych dzieł zebranych E. Stein.

Wykład 7: „CZYM JEST FILOZOFIA. ROZMOWA POMIĘDZY TOMASZEM Z AKWINU A EDMUNDEM HUSSERLEM” – prof. Jan Kiełbasa

Kolejny wykład z serii „Pisma Patronki” stanowi wprowadzenie do tomu „Czym jest filozofia. Rozmowa pomiędzy Tomaszem z Akwinu i Edmundem Husserlem”. Problematyka wykładu obejmuje następujące zagadnienia:

I. Odniesienie źródłowe: Edith Stein, Was ist Philosophie? Ein Gespräch zwischen Edmund Husserl und Thomas von Aquino (1928). Polski przekład: Co to jest filozofia? Rozmowa między Edmundem Husserlem i św. Tomaszem z Akwinu, tłum. I.J. Adamska (2002).

II. Okoliczności powstania tekstu i jego ahistoryczne „didaskalia”: dedykowany Husserlowi na 70 urodziny zapis wyimaginowanej rozmowy między tym współczesnym filozofem a XIII-wiecznym mistrzem scholastyki, św. Tomaszem z Akwinu. Relacja między tym fabularyzowanym tekstem a jego „akademickim” odpowiednikiem, tj. tekstem Fenomenologia Husserla i filozofia św. Tomasza z Akwinu (pierwodruk: 1929; polski przekład: J. Zychowicz, 1989).

III. Sens i ośrodkowe wątki tekstu Was ist Philosophie?…

– intencja Edyty Stein: „przerzucanie mostów”, budowanie elementarnego porozumienia między ważnymi dla niej myślicielami z różnych epok i kulturowych środowisk;

– wspólny dla Husserla i Akwinaty zobowiązujący poznawczo i etycznie ideał wiedzy, w szczególności filozofii: filozofia jako „nauka ścisła” (strenge Wissenschaft), dziedzina racjonalności, badawczego rozumu (logos, ratio), rygorystycznie formułowanych i przestrzeganych zasad, intelektualnej trzeźwości i rzetelności;

– poznanie naturalne a poznanie nadprzyrodzone: dyskusja co do możliwości poznawczych i granic ludzkiego rozumu oraz właściwego – szerszego lub węższego – rozumienia racjonalności; kwestia otwartości ludzkiego rozumu (a tym samym filozofii) na wiarę: przesłanki afirmatywnego stanowiska Tomasza i krytycznego stanowiska Husserla;

– dwie wizje filozofii pierwszej: filozofia teocentryczna a filozofia egocentryczna; przedmiot i metody klasycznej metafizyki i teologii objawionej a przedmiot i metody nowożytnej ontologii i fenomenologii.

prof. Jan Kiełbasa – dr hab., prof. UJ, pracownik naukowy i wykładowca od ponad 30 lat związany z Instytutem Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W swoim macierzystym Instytucie prowadzi badania, wykłady i seminaria głównie z zakresu klasycznej metafizyki i myśli średniowiecznej, zwłaszcza patrystycznej i scholastycznej antropologii i etyki, choć nie porzuca także swoich wcześniejszych zainteresowań filozofią francuską. Związany również z Kolegium Filozoficzno-Teologicznym O. Dominikanów, gdzie prowadził lub prowadzi zajęcia z metafizyki, antropologii, historii filozofii starożytnej i historii filozofii średniowiecznej. W latach 2015-2018 kierował programem badawczym „Historia rozwoju pojęcia wola od V do XIII wieku”, realizowanym w wyniku konkursu ogłoszonego przez Narodowe Centrum Nauki (OPUS 7). Publikował w Wydawnictwie UJ, w wydawnictwie Peter Lang, w wydawnictwie i miesięczniku „Znak”, w „Kwartalniku Filozoficznym”, w „Przeglądzie Tomistycznym”, w „Rocznikach Filozoficznych KUL” i w „Philosophia. Philosophical Quarterly of Israel”. W internetowym czasopiśmie „Filozofia Religii” opublikował artykuł „Edyty Stein czytanie Tomasza. Inspiracje, studia, przekłady”. Redaktor naukowy i współautor (wraz z M. Paluchem OP, M. Bizoniem i K. Wilczyńskim) książki „Historia rozwoju pojmowania woli od starożytności do XIII wieku”, przygotowywanej do druku w Zakładzie Wydawniczym NOMOS. Tłumaczył teksty filozoficzne i redagował tłumaczenia z języka łacińskiego, francuskiego i angielskiego (od św. Tomasza z Akwinu do Sartre’a i Ricoeura).

Wykład 8: „DROGI POZNANIA BOGA. STUDIUM O DIONIZYM AREOPAGICIE I PRZEKŁAD JEGO DZIEŁ” – prof. Agnieszka Kijewska

Kolejny wykład z serii „Pisma Patronki” stanowi wprowadzenie do tomu „Drogi poznania Boga. Studium o Dionizym Areopagicie i przekład jego dzieł ”. Problematyka wykładu obejmuje następujące zagadnienia:

1. Okoliczności powstania dzieła.

2. Dlaczego (Pseudo) Dionizy Areopagita?

3. Teologia symboliczna

4. Specyfika propozycji Edyty Stein

Prof. Agnieszka Kijewska – profesor nauk humanistycznych, historyk filozofii starożytnej i średniowiecznej, nauczyciel akademicki na Wydziale Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Pracownik naukowy KUL od 1988, pracę doktorską Neoplatonizm Jana Szkota Eriugeny obroniła w 1993, w 2000 habilitowała się na podstawie pracy Księga Pisma i Księga NaturyHeksaemeron Eriugeny i Teodoryka z Chartres, otrzymała tytuł profesora w 2007 kierownik katedry Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim od 2008. Jej zainteresowania naukowe dotyczą przede wszystkim dziejów neoplatonizmu, szkoły w Chartres, Jana Szkota Eriugeny oraz Mikołaja z Kuzy.

Wykład 9: „AKT I MOŻNOŚĆ” – dr hab. Michał Głowala

Kolejny wykład z serii „Pisma Patronki” stanowi wprowadzenie do tomu „Akt i możność”.

W wykładzie przedstawiam I. Filozoficzny cel rozprawy Potenz und Akt oraz II. Podstawowe
rysy sposobu, w jaki cel ten jest w rozprawie realizowany.
Co do I, w pierwszym zdaniu książki Stein charakteryzuje jej cel jako „uzyskanie dostępu do
zrozumienia metody św. Tomasza”. Analizując tę zwięzłą i dobitną charakterystykę odpowiadam na
pytania: I.1. Czym jest wg Stein metoda w filozofii? I.2. Dlaczego pragnie ona zrozumieć metodę św.
Tomasza? I.3. Na czym dokładnie, wg Stein, polega zrozumienie metody św. Tomasza, jakiego oczekuje
filozof (w odróżnieniu od historyka filozofii)?
Co do II, podejmuję dwa wątki: II.1. Wstępny szkic tych obszarów filozofii Tomasza, na których
skupia się rozprawa Stein oraz II.2. Własne narzędzia Stein, które stosuje ona do analizy tych obszarów.
Co do II.1, najpierw (II.1.1) szkicuję krótko pojęcia: możliwości i aktualności, możności czynnej
i biernej oraz aktu, wreszcie możności i aktu bytu skończonego oraz możności i aktu Boga; przedstawiam
także pokrótce główne tezy Tomasza formułowane przy pomocy tych pojęć. Następnie (II.1.2) wskazuję
krótko, dlaczego zadanie, którego podejmuje się Stein, jest szczególnie istotne w wypadku tych właśnie
pojęć i tez.
Co do II.2, najpierw (II.2.1) szkicuję ideę immanentnego punktu wyjścia w filozofii stosowaną
przez Stein, a następnie (II.2.2) przedstawiam krótko paletę podstawowych pojęć stosowanych przez
Stein: formy i ontologii formalnej, materii i ontologii materialnej oraz daję najzupełniej skrótowy
przegląd badań ontologii materialnej w rozprawie.

Dr hab. Michał Głowala – adiunkt w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje
się metafizyką scholastyczną (w tym zwłaszcza metafizyką aktu i możności oraz jej zastosowaniami w
metafizyce umysłu i działania, przede wszystkim w tzw. drugiej scholastyce XVI-XVIIw.). Zajmuje się
także systematyczną konfrontacją metafizyki drugiej scholastyki z metafizyką i teorią działania rozwijaną
we współczesnej filozofii analitycznej, głównie w różnych odmianach neoarystotelizmu. Wybrane
publikacje książkowe: Możności i ich akty. Studium z tomizmu analitycznego (Wrocław 2016); Wola
wśród przyczyn. Tomistyczna teoria wolności wobec libertarianizmu
(ukaże się pod koniec 2021);
Singleness. Self-Individuation and Its Rejection in Scholastic Debates on Principles of Individuation
(Berlin-Boston 2016); Łatwość działania. Klasyczna teoria cnót i wad w scholastyce (Lublin 2013).

Wykład 10: „BYT SKOŃCZONY A BYT WIECZNY” – dr Paweł Rojek

Kolejny wykład z serii “Pisma Patronki” stanowi wprowadzenie do monumentalnego dzieła Edyty Stein „Byt skończony a byt wieczny”.

Jest to zapewne najważniejsza filozoficzna praca autorki. Najpierw przedstawiam pewne trudności, z jakimi styka się czytelnik tej pracy. Wynikają one z zanurzenia tekstu w kontekście dyskusji fenomenologicznych i tomistycznych, a także z nie do końca czytelnej struktury całej pracy, która zawiera wiele względnie samodzielnych analiz. Następnie dokonuję przeglądu poszczególnych rozdziałów pracy, starając się wychwycić główne linie argumentacyjne dzieła. Potem omawiam dokładniej trzy kluczowe – moim zdaniem – wątki pracy.

Po pierwsze, przejście od istnienia skończonego do istnienia wiecznego, w którym Stein wyraźnie polemizuje z Martinem Heideggerem. Zwracam szczególną uwagę na jej koncepcję doświadczenia “bezpieczeństwa w istnieniu”, zaczerpniętą od Adolfa Reinacha.

Po drugie, analizuję jej przejście od istoty bytu skończonego do uznania boskiego Logosu. Jest to wyraźnie platoński wątek jej wizji filozoficznej.

Po trzecie, szkicuję ostateczny ruch Stein, prowadzący od uznania Trójcy świętej do próby zrozumienia bytu skończonego i jego przeznaczeń w perspektywie trynitarnej. Staram się pokazać, jak w tym wypadku objawienie uzupełnia filozofię. Porównuję też krótko jej wizję ze współczesnymi nurtami ontologii trynitarnej.

Na koniec sugeruję, że niejako dalszym ciągiem jej badań jest jej ostatnia książka, Wiedza krzyża.

Dr Paweł Rojek – wykładowca w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zajmuje się metafizyką analityczną, filozofią rosyjską i ideami w Polsce. Autor książki Tropy i uniwersalia. Badania ontologiczne, Warszawa: Semper 2019.

.