Europejska droga Edyty Stein: od Wrocławia do Auschwitz. Zakończenie projektu „Edyta Stein – Gwiazda Europy”

Ponad 1000 uczestników, 20 podróży studyjnych, 6 krajów Europy i dziesiątki spotkań edukacyjnych – zakończony w 2025 roku projekt „Edyta Stein – Gwiazda Europy / Edith Stein’s European Route”, realizowany przez dr. Marka Kosendiaka w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, stworzył spójną europejską drogę pamięci, kultury i wiary, prowadzącą od Wrocławia – miasta urodzenia Edyty Stein – przez Górny Śląsk, Wiedeń, Kolonię i Echt aż po Auschwitz-Birkenau.

Celem projektu była weryfikacja tezy, że istnieje realny potencjał kulturowy i społeczny do utworzenia europejskiego szlaku kulturowego Edyty Stein, opartego na współpracy lokalnych wspólnot, depozytariuszy pamięci oraz instytucji kultury i Kościoła. Cel ten został zrealizowany poprzez szeroko zakrojone działania animacyjne, edukacyjne i badawcze, prowadzone w Polsce i za granicą. Część z nich została wpisana w Europejskie Dni Dziedzictwa, Europejską Stolicę Kultury w Chemnitz czy też w ideę jubileuszowych Szlaków Nadziei.

W 2025 roku odbyło się ponad 30 wydarzeń otwartych: spacerów miejskich, prelekcji, wizyt studyjnych i spotkań eksperckich. Projekt objął m.in. Wrocław, Lubliniec, Dobrodzień, Gliwice, Trzebnicę, Kolonię, Fryburg, Getyngę, Wiedeń, Echt, Westerbork i Auschwitz, tworząc mapę miejsc związanych z życiem, myślą i męczeństwem św. Teresy Benedykty od Krzyża.

Jednym z najważniejszych osiągnięć projektu było ponowne odkrycie i jednoznaczne wskazanie lokalizacji domu urodzenia Edyty Stein przy ul. Dubois 26 we Wrocławiu, który stał się symbolicznym i narracyjnym punktem wyjścia europejskiej drogi Patronki Europy. Projekt ukazał Wrocław jako miasto pogranicza kultur, dialogu i wielowarstwowej pamięci – od historii żydowskiej rodziny Steinów po współczesne pytania o tożsamość Europy.

Istotnym elementem przedsięwzięcia były działania na Górnym Śląsku, gdzie w Lublińcu, Dobrodzieniu i Gliwicach uczestnicy odkrywali lokalne konteksty rodzinne Edyty Stein oraz historię żydowskich i chrześcijańskich wspólnot regionu. Cmentarze, sanktuaria, muzea i przestrzenie codziennego życia stały się miejscami refleksji nad tym, jak pamięć historyczna funkcjonuje w lokalnym krajobrazie.

Szczególnie mocno wybrzmiał wymiar duchowy projektu. Droga prowadząca do rampy rozładunkowej w Auschwitz-Birkenau nie została potraktowana wyłącznie jako dramatyczny finał biografii, lecz jako przestrzeń pytania o sens zła, ofiary i odpowiedzialności. Listopadowe wyprawy do Beuron w Niemczech – miejsca benedyktyńskiej ciszy i modlitwy – pozwalały z kolei odczytywać życie Edyty Stein jako konsekwentną odpowiedź na Boże wezwanie. To właśnie z Beuron Edyta Stein pisała m.in. list do papieża Piusa XI.

Analiza ankiet uczestników pokazała, że ponad 85% badanych deklaruje chęć odwiedzenia kolejnych miejsc związanych z Edytą Stein. Najczęściej wskazywanym dziełem była autobiografia „Dzieje pewnej żydowskiej rodziny”, a co dziesiąty uczestnik sięgał po jej pisma filozoficzne i duchowe. Dane te potwierdzają istniejące zainteresowanie pogłębionym, wielowymiarowym kontaktem z dziedzictwem Patronki Europy.

Projekt był szeroko relacjonowany w mediach społecznościowych na profilu „Edith Stein’s European Route”, budując międzynarodową społeczność wokół idei europejskiej drogi Edyty Stein. Efektem końcowym prac będzie ekspertyza oceniająca realność i potencjał utworzenia europejskiego szlaku kulturowego.

– Jeśli taki szlak ma powstać, musi opierać się na dzieleniu się doświadczeniem życia, otwartości i „wczuciu” – wyjściu poza własne uprzedzenia ku spotkaniu z drugim człowiekiem – podkreślał podczas projektu pustelnik Jakobus z Beuron.
Dr Marek Kosendiak, wiceprezes Towarzystwa im. Edyty Stein, zaprasza do kontaktu osoby i instytucje zainteresowane dalszym rozwojem inicjatywy. Naturalną platformą kontynuacji działań pozostaje Towarzystwo im. Edyty Stein z siedzibą we wrocławskim Domu Edyty Stein oraz profil projektu w mediach społecznościowych.

Projekt zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Kontakt: https://www.facebook.com/EdithSteinsEuropeanRoute

Appendix:

Stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego:

Projekt „Edyta Stein – Gwiazda Europy” – autorski pomysł dr. Marka Kosendiaka spotkał się z uznaniem ekspertów Ministerstwa Kultury, którzy spośród prawie 3300 wniosków wyłonili 292 i skierowali je do realizacji. Celem rządowego programu jest upowszechnianie kultury a realizowany projekt wpisuje się w obszar „animacja i edukacja kulturalna”.

Dr Marek Kosendiak jest kierownikiem Działu Miejsc Pamięci we wrocławskim Ośrodku „Pamięć i Przyszłość” znanym z prowadzonego od ponad 8 lat Centrum Historii Zajezdnia. Ponadto stypendysta dał się poznać jako sprawny organizator życia kulturalnego Wrocławia, doprowadzając do przygotowania i realizacji wystawy „Golgota Wschodu” wraz z programem edukacyjnym, dziesiątek przedsięwzięć szczególnie w obszarze współpracy z wrocławskimi Świadkami Historii oraz do realizacji ponad 80 wydarzeń w ramach obchodzonego w 2022 r. przez Wrocław Roku Edyty Stein.

Marek Kosendiak jest również aktywny w organizacjach pozarządowych, pełniąc m.in. funkcję wiceprezesa Towarzystwa im. Edyty Stein a w 2024 r. otrzymał państwowe odznaczenie Pro Patria od Szefa Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Marek Kosendiak:
Interesuje mnie powód dlaczego ludzie odwiedzają miejsca związane z tą ofiarą Zagłady. Zauważyłem, że są to bardzo różne motywy, jednak co jest istotne, są to prawie w 100% osoby zainteresowane generalnie historią swojego regionu i są dumni z ważnych dla tej społeczności postacji, zabytków i – co mnie zaskoczyło – walorów przyrody, po prostu lubią spędzać czas na łonie natury.

W Europie istnieje utrwalona forma polegająca na wędrowaniu śladami Edyty Stein, a lokalne tradycje, by na terenie miejscowości związanej z wątkami biograficznymi a w szczególności z zamieszkaniem lub dłuższym/znaczącym pobytem podróżować na pieszo – spacerem odwiedzając kolejno wszystkie lub najważniejsze lub wg jakiegoś klucza narracyjnego miejsca związane z pobytem Edyty Stein w tym miejscu. Najczęściej zwiedzaniu takiemu towarzyszy prowadzenie przez osobę w roli przewodnika, który opowiada o tym co w danym miejscu robiła bohaterka spaceru, wątki poboczne z jej życia, kontekst życiowy, naukowy, religijny itp. Niektóre spacery poszerzają tą perspektywę o historię miasta czy regionu, o losy społeczności żydowskiej lub naukowej danej miejscowości oraz przybliżają generalnie postać Edyty Stein, jej rodziny itp.

Taka tradycja istnieje w: Lubliniec, Dobrodzień, Wrocław, Getynga, Fryburg, Spira, Bad Bergzabern, Münster, Wiedeń, Kolonia, Echt, Oświęcim (Auschwitz-Birkenau).

Autorski projekt wsparli swoją rekomendacją takie postacie jak: dr Marek Mutor (przewodniczący Platformy Europejskiej Pamięci i Sumienia, wicedyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich), Michał Senk (derektor Centrum Myśli Jana Pawła II), dr Monika Adamczyk-Enriquez (zastępca dyrektora Archiwum Edyty Stein w Kolonii), Maria Kromp-Zaleska (dyrektorka Domu Edyty Stein), Piotr Damasiewicz (trębacz, multiinstrumentalista, edukator, stypendysta MKiDN) czy dr Jadwiga Guerrero van der Mejiden (z Zakładu Ontologii Instytutu Filozofii Uniwersytetu Jagielońskiego). Od samego początku inicjatywy wsparcia stypendyście udzielił dr Andrzej Jerie, dyrektor Centrum Historii Zajezdnia oraz Zarząd Towarzystwa im. Edyty Stein.